Przejdź do treści

Historia3 min czytania

„Cebularze to były miód”. Przedwojenny placek we wspomnieniach lublinian

Zanim cebularz trafił do unijnej specyfikacji, był wspomnieniem z dzieciństwa. Posłuchaliśmy ludzi, którzy pamiętali go z ulic przedwojennego Lublina.

Bartosz Lisiecki

W skrócie

  • W archiwum Historii Mówionej Teatru NN jest ponad dwadzieścia relacji o cebularzu; nagrania historii mówionej były jednym z najważniejszych dowodów tradycji we wniosku do UE.
  • W wielu relacjach powtarza się ten sam obraz przedwojennego Lublina: cebularze roznoszone po mieście w koszach.
  • We wspomnieniach przedwojenne cebularze bywają cieńsze i większe od dzisiejszych, które mają około 1,5 cm grubości i zwykle 15–20 cm średnicy.
  • Świadkowie mówią o „cebularzach”, „cebulakach” albo plackach z cebulą — jidyszowego słowa pletzel w tych relacjach nie słychać.
Spis treści

Ośrodek „Brama Grodzka – Teatr NN” od 1998 roku nagrywa relacje świadków historii Lublina i regionu. W archiwum Historii Mówionej można posłuchać opowieści o ulicach, sklepach, sąsiadach i codzienności miasta, którego już nie ma. Pod hasłami „cebularz” i „cebularze” zebrało się ich ponad dwadzieścia.

To nie tylko ciekawostka. Nagrania historii mówionej były jednym z najważniejszych dowodów tradycji we wniosku, na podstawie którego Unia Europejska chroni dziś nazwę „cebularz lubelski”. Poniżej streszczamy kilka relacji — każdą można przeczytać i odsłuchać w całości na stronie Teatru NN.

Kosze na ramieniu

W wielu wspomnieniach powtarza się ten sam obraz: cebularze roznoszone po mieście w koszach.

Ryszard Giszczak (ur. 1929) w relacji nagranej w 1999 roku opowiadał o żydowskich sprzedawcach, którzy nosili na ramieniu kosze z chrupiącymi bułeczkami i cebularzami. Jego ocena była krótka: „Cebularze to były miód” („Przysmaki”).

Hanna Wyszkowska (ur. 1930) wspominała w 2005 roku, że przed wojną do jej domu codziennie przychodziła Żydówka z ogromnym koszem cebularzy — i że takich cebularzy dziś już nigdzie się nie piecze („Zniszczona w czasie II wojny światowej dzielnica żydowska i wspomnienie znajomych Żydów”).

Jak wyglądał przedwojenny cebularz?

Tu wspomnienia zaczynają się różnić — i to jest w nich najciekawsze.

Maria Szydłowska (ur. 1921) opowiadała w 2013 roku o piekarniach na Wieniawie. Cebularz był według niej cienkim plackiem, dużym jak talerz, z makiem i kawałkami cebuli wgniecionymi w wierzch („Piekarnie. Cebularze i bajgle”).

Sławomir Wyszkowski (ur. 1918) zapamiętał cebularz jako okrągły placek z zapieczonym brzegiem i cienką, kruchą warstwą maku z cebulą („Żydzi mieli bardzo dobre pieczywo”).

Waldemar Greszta (ur. 1930 w Zamościu) mówił w 2002 roku o dużym cebularzu ponakłuwanym w środku, najpewniej nożem, i posypanym cebulą. Najlepszy był według niego z masłem. Dzisiejszych cebularzy nie uważał za prawdziwe („Przedwojenne przysmaki”).

Dzisiejszy cebularz ma około 1,5 cm grubości i średnicę zwykle 15–20 cm, tak jak opisuje go specyfikacja. Przedwojenne placki bywały — przynajmniej we wspomnieniach — cieńsze i większe. Trudno to rozstrzygnąć: każda piekarnia miała własny zwyczaj, a pamięć z dzieciństwa rzadko trzyma się miary.

Cebulaki z Kazimierza

Cebulowy placek nie był wyłącznie lubelski. Kazimiera Skwierczyńska (ur. 1921) wspominała w 2003 roku żydowskie przysmaki i „cebulaki”, z których słynął Kazimierz Dolny („Przysmaki żydowskie”). Zgadza się to ze specyfikacją ChOG, według której przed wojną cebulowe placki piekli także żydowscy piekarze w Kazimierzu Dolnym i Zamościu.

Świadkowie mówią o „cebularzach”, „cebulakach” albo po prostu o plackach z cebulą. Jidyszowego słowa pletzel w tych relacjach nie słychać.

Po wojnie: cebularze od pierwszego dnia

Sergiusz Kuźmiuk (ur. 1937), syn założyciela piekarni przy ul. Furmańskiej, opowiadał w 2012 roku, jak jego ojciec odbudował zbombardowaną przedwojenną piekarnię żydowską. Na przełomie 1944 i 1945 roku brakowało nawet drożdży, więc do ciasta używano chmielu i ziemniaków. Mimo skromnego asortymentu cebularze pieczono od razu — jako wyrób z tradycji żydowskiej („Piekarnia przy Furmańskiej”).

Zostały tylko cebularze

Najmocniej brzmi jedno z późniejszych wspomnień. Bogdan Borusewicz (ur. 1949), wspominając w 2007 roku czasy studiów na KUL, mówił, że kupowało się cebularze, bo były tanie, smaczne i dostępne tylko w Lublinie. I dodawał, że po żydowskim świecie zostały w Lublinie właściwie tylko cebularze („Ulubione miejsca w Lublinie”).

To zdanie dobrze tłumaczy, dlaczego cebularz jest dla Lublina czymś więcej niż pieczywem. Pisaliśmy o tym w tekście o żydowskich korzeniach cebularza.

Jak słuchać tych relacji?

Wszystkie fragmenty są dostępne za darmo w archiwum Historii Mówionej Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN”. Przy większości można przeczytać zapis i odsłuchać nagranie. Warto — głosy świadków mówią o przedwojennym Lublinie więcej niż niejeden podręcznik.

Relacje streszczamy własnymi słowami. Pełne teksty i nagrania są w archiwum Teatru NN.

Pytania i odpowiedzi

Jak wyglądał przedwojenny cebularz?

Wspomnienia świadków się różnią. Maria Szydłowska pamiętała cienki placek duży jak talerz, z makiem i cebulą wgniecioną w wierzch, a Sławomir Wyszkowski — okrągły placek z zapieczonym brzegiem i cienką, kruchą warstwą maku z cebulą. Trudno to rozstrzygnąć, bo każda piekarnia miała własny zwyczaj.

Co to są cebulaki z Kazimierza Dolnego?

To jedna z nazw cebulowych placków, które pojawiają się we wspomnieniach świadków. Kazimiera Skwierczyńska opowiadała, że z „cebulaków” słynął Kazimierz Dolny. Według specyfikacji ChOG przed wojną cebulowe placki piekli żydowscy piekarze nie tylko w Lublinie, ale też w Kazimierzu Dolnym i Zamościu.

Gdzie posłuchać wspomnień o cebularzu?

Relacje są dostępne za darmo w archiwum Historii Mówionej Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN”. Przy większości fragmentów można przeczytać zapis i odsłuchać nagranie.

  • #historia
  • #Historia Mówiona
  • #Teatr NN
  • #Żydzi lubelscy
  • #wspomnienia
Udostępnij
Bartosz Lisiecki

Autor

Bartosz Lisiecki

Twórca serwisu

Pisze o lubelskim cebularzu: jego historii, przepisie i miejscach, gdzie się go piecze. Teksty opiera na źródłach: specyfikacji ChOG, wykazach IJHARS, archiwum Historii Mówionej Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN” i miejskich serwisach Lublina.

Pełną listę źródeł serwisu znajdziesz na stronie Historia cebularza.